Restrykcje, kompulsje i kompensacje to trzy rodzaje zachowań występujących w niemal każdym typie zaburzeń odżywiania. Kompulsje, którym poświęciłam niniejszą publikację, kojarzą się głównie z jednym. Kompulsywne jedzenie – czy właśnie o tym pomyślałaś? W Twojej głowie mogły pojawić się też inne określenia, takie jak kompulsywne odżywianie, kompulsywne objadanie się albo BED. Wszystkie one jednak dotyczą tego samego zjawiska: spożywania jedzenia w sposób kompulsywny.
Tymczasem kompulsje w zaburzeniach odżywiania to znacznie więcej niż kompulsywne jedzenie! Dzisiejszy artykuł powstał po to, aby odkryć przed Tobą złożoność zaburzeń odżywiania i pokazać, jak uniwersalne – choć jednocześnie indywidualne – jest cierpienie wszystkich osób ich doświadczających. Podstawowe mechanizmy występujące w zaburzeniach odżywiania obecne są we wszystkich typach choroby, po prostu mogą się realizować poprzez różnego rodzaju restrykcje, kompensacje czy też kompulsywne zachowania.
Kompulsje – co to jest?
Zacznijmy od definicji. Kompulsje – co to tak właściwie jest? Są to tzw. czynności natrętne, wykonywane w sposób powtarzalny i niejako mimowolny, podejmowane w celu tymczasowego rozładowania napięcia. Osoba doświadczająca kompulsji zazwyczaj wcale nie chce podejmować danych działań, ale nie potrafi się opanować. Ponieważ upatruje w danej czynności jedynej szansy na zredukowanie napięcia, daje się jej ponieść. Jednocześnie często ma świadomość, że wykonywanie danych czynności nie ma sensu, nie przyniesie żadnego pożytku, a być może nawet zaszkodzi – od razu bądź długofalowo. Najważniejsze jednak jest to, by poczuć się lepiej tu i teraz.
… → wydarzenie lub nawarstwiające się wydarzenia → wzrost napięcia/kumulacja emocji → kompulsja → pogorszone samopoczucie ⇢ [kompensacja] → wydarzenie lub nawarstwiające się wydarzenia → wzrost napięcia/kumulacja emocji → kompulsja → …
To nie można po prostu tego nie robić? Nie, kompulsje pozostają niejako poza wolą i zdolnością do zarządzania przez daną osobę. Próba powstrzymania się od nich prowadzi do wzrostu napięcia emocjonalnego – niekiedy odczuwanego jako emocja, np. lęk – i w efekcie konieczności rozładowania go przez kolejne kompulsywne zachowania, nierzadko intensywniejsze, niż gdyby poddało się potrzebie od razu. W przypadku braku możliwości rozładowania napięcia może też dojść do czynności zastępczych, w tym do wybuchów agresji bądź podjęcia działań autoagresywnych. Zarówno powstrzymywanie się od kompulsji, jak i poddanie się zachowaniom kompulsywnym prowadzi do dyskomfortu, przy czym jest to dyskomfort innego rodzaju.
To wszystko oczywiście nie znaczy, że kompulsje są niemożliwe do zwalczenia. Jak najbardziej można się z nimi rozprawić. Powyżej opisałam jedynie mechanizm, w jaki działają kompulsje „w środowisku naturalnym”, niezaopiekowane przez specjalistę od zdrowia psychicznego.
- Przeczytaj również o restrykcjach i kompensacjach w zaburzeniach odżywiania.
Nie tylko BED – kompulsywne jedzenie i zachowania w zaburzeniach odżywiania
Jedzenie kompulsywne charakterystyczne jest dla kompulsywnego objadania się (BED), ale nie tylko – w takiej samej odsłonie spotyka się je chociażby w bulimii i grupie OSFED (innych specyficznych zaburzeniach odżywiania). Z kolei zachowania kompulsyjne rozumiane jako mechanizm można znaleźć w niemal każdej jednostce zaburzeń odżywiania, nawet w anoreksji typu restrykcyjnego.
Chciałabym również podkreślić, że zachowania kompulsyjne nie ograniczają się do zaburzeń odżywiania. Mogą pojawić się u osób doświadczających zaburzonego jedzenia (zaburzonej relacji z jedzeniem), które zgodnie z wytycznymi diagnostycznymi nie jest na tyle poważne, by dało się zakwalifikować jako zaburzenia odżywiania, jednak powoduje dyskomfort i cierpienie, w związku z czym zasługuje na pełnoprawną uwagę!
Poniżej zaprezentowałam przykładowe sposoby, w jakie kompulsje przejawiają się w wybranych typach zaburzeń odżywiania. Proszę o wzięcie pod uwagę, że są to wyłącznie przykłady i po pierwsze nie zamykają długiej listy możliwych przejawów kompulsji, a po drugie nie muszą wystąpić u każdej osoby chorującej na dany typ zaburzeń odżywiania. ⤵︎
Kompulsywne zachowania – anoreksja typowa (AN)
- kompulsywne jedzenie (typ binge/purge)
- kompulsje sportowe
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – bulimia typowa (BN)
- kompulsywne jedzenie (średnio co najmniej 1 raz w tygodniu przez minimum 3 miesiące)
- kompulsje sportowe
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – kompulsywne objadanie się (BED)
- kompulsywne jedzenie (średnio co najmniej 1 raz w tygodniu przez minimum 3 miesiące)
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – anoreksja atypowa (grupa OSFED)
- kompulsywne jedzenie (typ binge/purge)
- kompulsje sportowe
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – bulimia atypowa (grupa OSFED)
- kompulsywne jedzenie (rzadziej niż 1 raz w tygodniu i/lub krócej niż przez 3 miesiące)
- kompulsje sportowe
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – kompulsywne objadanie się atypowe (grupa OSFED)
- kompulsywne jedzenie (rzadziej niż 1 raz w tygodniu i/lub krócej niż przez 3 miesiące)
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – zaburzenie przeczyszczania się (grupa OSFED)
- kompulsje sportowe
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne zachowania – ortoreksja (nieujęta w klasyfikacji)
- kompulsje sportowe
- kompulsje ruchowe niesportowe
- kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się
- kompulsywne zachowania związane z ciałem
- inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Kompulsywne jedzenie – co to jest?
Zgodnie z definicją DSM-5 (DSM-V): kompulsywne jedzenie to nawracające epizody objadania się w sposób napadowy, charakteryzujące się jednocześnie dwiema cechami:
- napad kompulsywnego jedzenia polega na zjedzeniu w określonym czasie (np. w ciągu dwóch godzin) znacząco większej ilości jedzenia od takiej, którą większość ludzi zjadłaby w podobnym czasie i w podobnych okolicznościach,
- napad kompulsywnego jedzenia wiąże się z poczuciem utraty kontroli nad tym, co się dzieje (np. nad ilością spożywanego jedzenia, jego rodzajem albo ogółem nad samą czynnością jedzenia).
Tak definiowane kompulsywne jedzenie występuje w: anoreksji typu binge/purge (przy czym części chorych na ten typ dotyczą wyłącznie zachowania przeczyszczające, bez napadów objadania), bulimii, kompulsywnym objadaniu się oraz formach atypowych tych trzech zaburzeń odżywiania (grupa OSFED: anoreksja atypowa, bulimia atypowa, kompulsywne objadanie się atypowe).
Dodatkowo kompulsywne jedzenie (napady) wyróżniają co najmniej trzy z poniższych cech:
- żywność spożywana jest znacznie szybciej niż zwykle,
- jedzenie kończy się dopiero w momencie dyskomfortu związanego z przejedzeniem,
- żywność spożywana jest w dużej ilości mimo braku fizycznego głodu,
- jedzenie odbywa się w samotności ze względu na wstyd związany z tą sytuacją,
- po jedzeniu pojawiają się przygnębienie, wstręt do siebie lub silne poczucie winy.
Kompulsywne jedzenie wywołuje wyraźny stres i niepokój. Doświadczająca go osoba może być smutna, zmartwiona, nieszczęśliwa. Cierpi w związku z napadami kompulsywnego jedzenia.
Na marginesie pragnę przypomnieć, że zaspokajanie głodu ekstremalnego nie jest tożsame z kompulsywnym jedzeniem! Więcej o głodzie ekstremalnym znajdziesz tutaj: Czym jest extreme hunger (ekstremalny głód)? Brak uczucia sytości i ciągły głód – przyczyny w ED recovery
Kompulsywne jedzenie w zależności od typu zaburzeń odżywiania oraz konkretnej osoby może mieć zupełnie inne podłoże. Niekiedy powodem jest… głód, po prostu. Restrykcje kaloryczne prowadzą do napadów objadania się np. w anoreksji, ale oczywiście nie tylko. Mogą być obecne u każdej osoby doświadczającej długu energetycznego bądź doraźnego deficytu kalorycznego.
Odżywianie kompulsywne może mieć także charakter niedoborowy (źle skomponowana dieta), psychiczny (np. restrykcje psychiczne, brak dostatecznych bodźców w innych sferach życia) lub emocjonalny (jedzenie emocjonalne). Ponadto kompulsywne odżywianie może zostać wywołane przez konkretny zapalnik (trigger), ale nie musi – do napadów prowadzi też kumulujące się napięcie, spowodowane wieloma piętrzącymi się czynnikami i muszące w końcu znaleźć ujście.
Co to jest DSM-5 (DSM-V)?
DSM-5 (DSM-V) to oficjalna klasyfikacja zaburzeń psychicznych, opracowana i wydana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. Jest to klasyfikacja stosowana powszechnie i międzynarodowo, w praktyce medycznej używana wraz z lub zamiast ICD-11, czyli klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych opracowanej i wydanej przez WHO. Cyfra w nazwie DSM-5 (DSM-V) wskazuje, iż jest to piąte wydanie klasyfikacji DSM – najnowsze, obowiązujące w momencie tworzenia niniejszego artykułu.
Jedzenie kompulsywne – objawy kompulsywne w zaburzeniach odżywiania
Jeżeli kompulsywne jedzenie dotyczy Ciebie, prawdopodobnie nie masz żadnego problemu z prawidłowym rozpoznaniem go. Objadanie się w sposób pozbawiony kontroli, bez możliwości przerwania epizodu, jest charakterystycznym uczuciem. Natomiast jeśli przypuszczasz, że to bliska Ci osoba cierpi w związku z napadami, zwróć uwagę na objawy kompulsywnego objadania się takie jak:
- zamykanie się w pokoju na czas jedzenia, połączone z przypuszczeniem spożywania dużej ilości pokarmu (np. osoba zabrała do pokoju dużą ilość jedzenia),
- znikanie z lodówki bądź szafek dużych ilości produktów spożywczych, również nieoczywistych, takich jak surowy makaron czy cukier,
- robienie zbiorów i gromadzenie jedzenia w miejscu dostępnym głównie lub tylko dla osoby, np. w szafce w jej pokoju,
- duża ilość opakowań po jedzeniu upchniętych jednorazowo w śmietniku (uwaga, mogą zostać ukryte pod innymi śmieciami),
- duża ilość opakowań po jedzeniu upchniętych w pokoju osoby lub nietypowym miejscu, np. w szafce, do której rzadko się zagląda, albo za grzejnikiem, a także w miejscach poza domem,
- częste wychodzenie ze śmieciami przez osobę (swoimi lub domowymi) i naciskanie na to, by to ona wynosiła śmieci, nie zaś inny członek rodziny,
- duże rachunki za zakupy spożywcze, nieadekwatne do ilości jedzenia znajdującej się w domu,
- podejrzenie zachowań kompensacyjnych (np. wymiotowania, przeczyszczania się, podejmowania aktywności fizycznej) i/lub przybieranie na masie nieadekwatne do ilości jedzenia, jaka spożywana jest wspólnie z domownikami,
- trudna do wytłumaczenia opuchlizna ciała,
- trudne do wytłumaczenia wzdęcia i problemy trawienne,
- stres, przygnębienie, smutek, złość i inne niepokojące emocje występujące stale lub w konkretne dni, które da się połączyć w ciąg przyczynowo-skutkowy z podejrzewanymi epizodami kompulsywnego jedzenia.
Inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania
Wiesz już, czym wyróżnia się kompulsywne jedzenie. Co to jest kompulsja innego rodzaju? Jakie objawy kompulsywne niezwiązane ze spożywaniem jedzenia w sposób niekontrolowany mogą pojawić się u osoby cierpiącej na zaburzenia odżywiania lub zaburzone jedzenie?
Jak się okazuje, dowolnego rodzaju. Typowe zaburzenia odżywiania – w przeciwieństwie do zaburzeń żywienia takich jak ARFID czy pica – w znacznej większości wiążą się z potrzebą kontroli masy ciała i lękiem przed przyrostem wagi (przy czym powodów źródłowych lęku jest wiele). Kompulsywne zachowania mogą pojawić się w nawiązaniu do obsesji kontroli i lęku, a jednak bez związku z samym faktem jedzenia.
Kompulsywne zachowania obserwowane są m.in. w sferze aktywności fizycznej (zdecydowanie nie tylko sportu!), myślenia i planowania, ruminacji (ciągłego, natrętnego przetwarzania tych samych myśli) czy też działań podejmowanych wokół jedzenia, również takich, które mają zastąpić czynność jedzenia i odciągnąć od faktycznego spożywania posiłków.
Kompulsje – przykłady i rozpoznanie w zaburzeniach odżywiania
W poniższej tabeli zaprezentowałam przykładowe kompulsywne zachowania oraz objawy kompulsywne należące do danej grupy zachowań.
| KOMPULSYWNE ZACHOWANIA | OBJAWY KOMPULSYWNE |
|---|---|
| kompulsywne zachowania związane z ruchem | • treningi (np. bieganie, chodzenie po pokoju, robienie brzuszków) • ruszanie częścią ciała (np. ręką, nogą) • napinanie mięśni (zwłaszcza podczas siedzenia, leżenia, stania) • mierzenie ruchu (np. liczenie kroków bądź czasu treningu co do sekundy) • wymuszanie dodatkowej aktywności fizycznej (np. kilkukrotne wejście i zejście po schodach) • celowe stanie (by uniknąć siedzenia) • celowe szukanie sobie aktywności w domu (np. sprzątanie, porządkowanie czy nawet chodzenie po pokojach) |
| kompulsywne zachowania związane z jedzeniem, inne niż napady objadania się | • zakupy spożywcze (w tym wielokrotne czytanie i porównywanie etykiet) • porządkowanie i układanie jedzenia • wyrzucanie jedzenia • ważenie jedzenia (np. wielokrotne tego samego produktu) • przyrządzanie jedzenia (np. zmniejszanie porcji, odkrawanie elementów) • planowanie posiłków (np. przygotowywanie nieskończonej ilości wariantów) • zbieranie i zapisywanie przepisów lub zdjęć jedzenia • oglądanie nagrań osób jedzących • przeliczanie kalorii i/lub makroskładników • głodzenie się |
| kompulsywne zachowania związane z ciałem | • body checking (np. dotykanie ciała, sprawdzanie ciała w lustrze) • przeczyszczanie się (np. wymiotowanie, stosowanie lewatywy) • ważenie się i mierzenie • wykręcanie części ciała (np. dłoni w odpowiedzi na głód, emocje lub napięcie) • zachowania mające na celu pozbycie się nieakceptowanych części ciała (np. używanie peelingu aż do bólu i uszkodzenia naskórka) |
| inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania | • mycie i skrobanie naczyń (np. by pozbyć się kalorii, drobinek tłuszczu) • oglądanie materiałów związanych z sylwetką, ciałem, dietą, gotowaniem, sportem • czytanie artykułów o diecie, sporcie etc. • zapisywanie informacji o swojej diecie, ruchu • przeglądanie social media pod kątem ciał innych osób • porównywanie swojego ciała z ciałami ludzi (np. podczas spaceru) • ruminacje (ciągłe natrętne myśli) |
Należy mieć na uwadze, że przedstawione wyżej zachowania mogą występować w zaburzeniach odżywiania, ale nie mieć charakteru kompulsywnego. O tym, czy są to zachowania kompulsyjne, świadczy ich przebieg, przede wszystkim towarzyszący im brak poczucia kontroli. Jeżeli zaś za zachowaniami nie stoi mechanizm kompulsji, mogą one być podejmowane, ale w sposób zależny od człowieka, z możliwością przerwania lub zaniechania.
Kompulsywne jedzenie i inne kompulsywne zachowania – skutki
Wszystkie kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania, niezależnie od rodzaju, powodują cierpienie psychiczne i emocjonalne. Mogą prowadzić do tymczasowego lub przewlekłego obniżenia nastroju, przygnębienia, smutku, żalu, złości, wstydu, a długofalowo także do depresji i myśli samobójczych. Występujące ciągle, uporczywie i wbrew woli człowieka zachowania kompulsyjne często wiążą się z obniżeniem poczucia sprawczości, kontroli nad życiem, pewności siebie, samooceny, własnej wartości. Przez kompulsywne zachowania doświadcza się również strat w sferze rodzinnej, towarzyskiej, zawodowej, edukacyjnej, finansowej i wielu innych.
Kompulsywne zachowania prowadzą do wyczerpania psychicznego, emocjonalnego i fizycznego.
Najlepiej rozpoznawane objawy kompulsywne w zaburzeniach odżywiania, czyli kompulsywne jedzenie, skutkują dodatkowo dolegliwościami ze strony układu pokarmowego (dyskomfortem, bólem, problemami trawiennymi), zaburzeniami snu, zaburzeniami w organizmie: elektrolitów, glukozy, insuliny, innych hormonów (m.in. rozregulowania hormonów głodu i sytości). Kompulsywne jedzenie wiąże się z poczuciem senności, przejedzenia i odrętwienia tuż po napadzie, a także z uderzeniami gorąca, osłabieniem, zawrotami głowy, zaburzeniami rytmu serca, a nawet omdleniami. Długotrwałe kompulsywne odżywianie może doprowadzić do znacznego przyrostu masy ciała, podjęcia dodatkowo wyniszczających organizm zachowań kompensacyjnych (w tym restrykcyjnych), cukrzycy typu 2, insulinooporności, leptynooporności.
Kompulsywne jedzenie nie tylko obciąża psychikę – prowadzi również do długofalowych chorób i zaburzeń fizjologicznych.
Kompulsje ruchowe przynoszą kolejną listę możliwych powikłań. Należą do nich kontuzje i urazy fizyczne, mikrouszkodzenia tkanek (np. ścięgien lub kości, jeśli współwystępuje obniżona gęstość mineralna: osteopenia, osteoporoza), uszkodzenia skóry, bóle mięśni i stawów. Dalej mogą pojawić się zaburzenia rytmu serca, zawroty głowy, osłabienie, omdlenia. Kompulsje ruchowe prowadzą do braku energii i zmęczenia, a jednocześnie do zaburzeń snu. Możliwe są zaburzenia hormonalne, szczególnie w obszarze układu płciowego (np. czynnościowy zanik miesiączki) i tarczycy, oraz spadek odporności i tym samym zwiększenie ryzyka zapadalności na choroby zakaźne.
Jedzenie kompulsywne czy też innego rodzaju kompulsje nie są problemem, z którym musisz mierzyć się sama. Chociaż teraz doświadczasz poczucia uwięzienia w błędnym kole – nierzadko rozbudowanym o restrykcje i kompensacje – w rzeczywistości w obręczy tego koła znajduje się wyjście. Wyobraź sobie, jak Twoje życie może wyglądać nawet za rok. I wiesz co? To życie naprawdę jest w zasięgu Twojej ręki.
