Restrykcje żywieniowe w zaburzeniach odżywiania, restrykcyjna dieta – co to jest?

Restrykcyjna dieta – zwłaszcza w zaburzeniach odżywiania – może kojarzyć się z tym, że ktoś je bardzo mało lub zupełnie nie przyjmuje pokarmu. Tymczasem to nieprawda, a przynajmniej nie jest to pełna prawda. W rzeczywistości restrykcje żywieniowe przybierają różne formy i mogą być zupełnie niewidoczne dla osoby z zewnątrz. Człowiek stosujący restrykcje może pozornie jeść całkowicie „normalnie”, a także mieć masę ciała w zakresie normy, jednakże każdego dnia doświadcza realnego cierpienia: psychicznego, emocjonalnego, a długofalowo również fizycznego.

Mało tego! Restrykcje żywieniowe mogą wyglądać inaczej w zależności od typu zaburzeń odżywiania. Najbardziej restrykcyjna dieta niskokaloryczna, charakterystyczna dla osób z anoreksją typową, jest o wiele łatwiejsza do zauważenia niż restrykcje żywieniowe u osoby doświadczającej chociażby kompulsywnego objadania się. Dodatkowo dieta restrykcyjna nie ma bezpośredniego związku z masą ciała. Odnoszę wrażenie, że nie jest to powszechna wiedza, na dodatek krąży na ten temat wiele krzywdzących mitów. Dlatego w artykule omówiłam różnego rodzaju restrykcje – przeczytanie go może pomóc Ci rozpoznać problem u siebie bądź bliskiej osoby.

Dieta restrykcyjna – co to jest?

Dieta restrykcyjna to dieta ograniczająca (restrykcje = ograniczenia). Najczęściej kojarzona jest z dietą ograniczającą kalorie, a co za tym idzie udział ilościowy i/lub procentowy wybranych makroskładników (węglowodanów, tłuszczów, białek) w codziennym jadłospisie. Jest to jednak duże niedopowiedzenie i znaczne uproszczenie, ponieważ restrykcje żywieniowe wcale nie muszą dotyczyć kalorii ani ilości makroskładników.

Oczywiście restrykcyjna dieta sama w sobie nie jest zła. Ba! w niektórych przypadkach może być korzystna – zalecana lub nawet konieczna. Dieta restrykcyjna stosowana jest chociażby podczas redukcji masy ciała (dieta niskoenergetyczna = dieta redukcyjna o obniżonej liczbie kalorii) oraz w chorobach dietozależnych, wymagających ograniczenia lub zaprzestania przyjmowania konkretnych składników lub grup produktów (dieta eliminacyjna). W związku z tym restrykcje żywieniowe same w sobie nie są złe ani niebezpieczne – wszystko zależy od tego, kto je stosuje, z jakiego powodu, w jakim celu oraz w jaki sposób je realizuje.

Inne mechanizmy chorobowe w zaburzeniach odżywiania to:

• kompensacje: Kompensacje w zaburzeniach odżywiania, zachowania kompensacyjne – co to jest?
• kompulsje: Jedzenie kompulsywne i inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania – co to jest?

Restrykcyjna dieta w zaburzeniach odżywiania

Restrykcyjna dieta i zaburzenia odżywiania idą w parze – restrykcje żywieniowe obecne są w niemal każdym typie zaburzeń i stanowią jeden z kluczowych powodów cierpienia osób dotkniętych chorobą. Typowe zaburzenia odżywiania – w przeciwieństwie do zaburzeń żywienia takich jak ARFID czy pica – z reguły wiążą się z pragnieniem kontroli masy ciała, toteż występujące w nich restrykcje żywieniowe najczęściej dotyczą właśnie potrzeby regulacji masy ciała.

Restrykcje w typowych zaburzeniach odżywiania objawiają się m.in. poprzez ograniczanie kaloryczności posiłków, wyłączanie „tuczących” grup produktów lub pozwalanie sobie na jedzenie wyłącznie w sposób, który „nie doprowadzi do przytycia”. Użyłam cudzysłowów, ponieważ przekonania osób z zaburzeniami odżywiania na temat zwiększania masy ciała często opierają się na lęku i nie mają poparcia w faktach naukowych. Przykładowo: masło, oliwa, białe pieczywo ani makaron nie są produktami „tuczącymi”. Nie są nimi nawet słodycze! Za wzrost masy ciała odpowiada nadwyżka kalorii, nie zaś jakiekolwiek produkty same w sobie.

W poniższej rozpisce przedstawiłam przykładowe restrykcje żywieniowe mogące wystąpić w konkretnym typie zaburzeń odżywiania. Pamiętaj jednak, że po pierwsze to tylko przykłady (a nie wszystkie możliwe restrykcje; w praktyce każdy rodzaj restrykcji może wystąpić w każdym typie zaburzeń odżywiania), po drugie ograniczenia te mogą wystąpić, ale nie zawsze muszą. ⤵︎

Restrykcje żywieniowe – anoreksja typowa (AN)

• restrykcje fizyczne
• restrykcje kaloryczne
• dieta niedoborowa
• dieta eliminacyjna
• restrykcje ilościowe
• restrykcje objętościowe
• jedzenie warunkowe
• spożywanie jedzenia w określony sposób
• restrykcje związane z naczyniami i sztućcami

Restrykcje żywieniowe – bulimia typowa (BN)

• restrykcje psychiczne
• dieta eliminacyjna
• restrykcje objętościowe
• restrykcje ilościowe
• dieta niedoborowa
• jedzenie warunkowe
• restrykcje żywieniowe jakościowe

Restrykcje żywieniowe – kompulsywne objadanie się (BED)

• restrykcje psychiczne
• dieta eliminacyjna
• restrykcje objętościowe
• restrykcje ilościowe
• dieta niedoborowa
• jedzenie warunkowe
• restrykcje żywieniowe jakościowe

Restrykcje żywieniowe – anoreksja atypowa (grupa OSFED)

• restrykcje fizyczne
• restrykcje kaloryczne
• dieta niedoborowa
• dieta eliminacyjna
• restrykcje ilościowe
• restrykcje objętościowe
• jedzenie warunkowe
• spożywanie jedzenia w określony sposób
• restrykcje związane z naczyniami i sztućcami

Restrykcje żywieniowe – bulimia atypowa (grupa OSFED)

• restrykcje psychiczne
• dieta eliminacyjna
• restrykcje objętościowe
• restrykcje ilościowe
• dieta niedoborowa
• jedzenie warunkowe
• restrykcje żywieniowe jakościowe

Restrykcje żywieniowe – kompulsywne objadanie się atypowe (grupa OSFED)

• restrykcje psychiczne
• dieta eliminacyjna
• restrykcje objętościowe
• restrykcje ilościowe
• dieta niedoborowa
• jedzenie warunkowe
• restrykcje żywieniowe jakościowe

Restrykcje żywieniowe – zaburzenie przeczyszczania się (grupa OSFED)

• dieta eliminacyjna
• restrykcje objętościowe
• restrykcje ilościowe
• dieta niedoborowa
• restrykcje związane z porami posiłków
• restrykcje żywieniowe jakościowe

Restrykcje żywieniowe – ortoreksja (nieujęta w klasyfikacji)

• restrykcje fizyczne
• dieta niedoborowa
• dieta eliminacyjna
• restrykcje jakościowe
• restrykcje objętościowe
• restrykcje sposobu obróbki żywności
• restrykcje związane z koniecznością posiadania wiedzy o produkcie/posiłku

Restrykcje żywieniowe psychiczne i fizyczne

Restrykcyjna dieta może oznaczać restrykcje psychiczne i fizyczne:

• restrykcje żywieniowe psychiczne – brak przyzwolenia np. na dany rodzaj, ilość, częstotliwość, porę lub sposób jedzenia,
• restrykcje żywieniowe fizyczne – faktyczne nieprzyjmowanie np. danego rodzaju, ilości lub kaloryczności jedzenia.

Powyższe rozróżnienie jest umowne. W praktyce bowiem wszystkie restrykcje fizyczne są jednocześnie restrykcjami psychicznymi. Nie wszystkie natomiast są dla danej osoby dotkliwe. Dla przykładu: można wyeliminować tłuszcze i nie mieć potrzeby do nich wracać (nie pożądać powrotu). Można jednak wyeliminować słodycze lub słone przekąski, których się pragnie i za którymi się tęskni. W efekcie jedne restrykcje żywieniowe nie powodują cierpienia psychicznego, inne – są dotkliwe psychicznie, a także wiążą się z silnym, narastającym napięciem i kumulacją emocji. Tak rozumiane restrykcje psychiczne często prowadzą do napadów na jedzenie, co spotykane jest zarówno w bulimii i kompulsywnym objadaniu się, jak i w anoreksji typu binge/purge.

Restrykcje psychiczne prowadzą do chorób i dolegliwości psychicznych oraz psychosomatycznych. Ich skutkiem może być znaczne obniżenie nastroju, a długofalowo również depresja. Osoby doświadczające restrykcji psychicznych mogą odznaczać się niską samooceną, niskim poczuciem własnej wartości, brakiem pewności siebie. Na tle nerwowym mogą doświadczać bólu, dyskomfortu, problemów skórnych czy też dotkliwych objawów ze strony różnych układów, m.in. pokarmowego i sercowo-naczyniowego. Restrykcje psychiczne negatywnie wpływają również na gospodarkę snu oraz regulację głodu i sytości.

Restrykcjami fizycznymi dla uproszczenia nazywam te restrykcje żywieniowe, które są faktycznie i skutecznie realizowane. Pragnę natomiast podkreślić, że większość restrykcji psychicznych zawiera element faktycznego fizycznego ograniczania, po którym jednak następuje napad, w efekcie czego restrykcje zostają – wbrew woli chorego – tymczasowo zdjęte. Efektywnie realizowane restrykcje fizyczne wyróżniają się tym, że stosująca je osoba nie kompensuje narzuconych na siebie ograniczeń. Jest to stan charakterystyczny dla anoreksji typu restrykcyjnego, ponadto może występować w anoreksji atypowej, zaburzeniu przeczyszczania się i ortoreksji.

Efektywnie prowadzone restrykcje fizyczne skutkują m.in. obniżeniem masy ciała, spadkiem ilości tkanki tłuszczowej, niedoborami mikro- i makroskładników, niedożywieniem, długiem energetycznym. Im dłużej trwają bądź im intensywniejszy mają przebieg, tym gorzej dla długofalowego zdrowia i życia. Długie lub duże restrykcje fizyczne bowiem powodują szereg chorób i dolegliwości związanych z niską masą ciała i niedożywieniem, takich jak spowolnienie metabolizmu, zaburzenia hormonalne, zanik miesiączki, obniżenie gęstości kości (osteopenia, osteoporoza), wypadanie włosów, problemy trawienne, uszkodzenia narządów. Prowadzą także do schorzeń psychicznych, m.in. ze względu na niedożywienie mózgu, zaburzenia hormonów i neuroprzekaźników. Długotrwałe restrykcje fizyczne, zwłaszcza kaloryczne, mogą prowadzić do śmierci na skutek powikłań niskiej masy ciała i niedożywienia.

Dieta restrykcyjna a kalorie

Jednym z najpopularniejszych – choć niekoniecznie najczęściej występujących! – rodzajów restrykcji żywieniowych w zaburzeniach odżywiania jest restrykcja kaloryczna. Tego typu dieta restrykcyjna charakteryzuje się celowym spożywaniem mniejszej liczby kalorii względem zapotrzebowania. Intencją osoby stosującej restrykcyjną dietę niskokaloryczną zazwyczaj jest utrata masy ciała.

Warto jednak pamiętać, iż w zaburzeniach odżywiania chęć uzyskania masy ciała niższej od obecnie posiadanej może wypływać z różnych powodów. Nierzadko sama utrata masy ciała jest tylko intencją pośrednią. Bezpośrednią może być np. chęć uzyskania czegoś, utrzymania czegoś, zasłużenia na coś, uniknięcia czegoś, ucieczki od czegoś. Intencja bezpośrednia nie musi być uświadomiona.

Restrykcje żywieniowe a grupy produktów

Kolejny popularny przykład restrykcji w zaburzeniach odżywiania to restrykcyjna dieta eliminacyjna, w której wyeliminowaniu ulegają konkretne produkty bądź całe grupy produktów, np. źródła konkretnego makroskładnika (najczęściej tłuszczów, węglowodanów lub węglowodanów prostych). Istnieją różne powody eliminacji produktów i grup produktowych, a część z nich jest nieracjonalna i niezgodna z faktami naukowymi.

Osoby stosujące tego typu restrykcje żywieniowe mogą np. uważać, że konkretny makroskładnik, produkt lub grupa są „tuczące”. Inne powody to: złe skojarzenia, złe doświadczenia (również z odległej przeszłości), nieprawidłowe informacje, a także – co szczególnie znamienne dla zaburzeń odżywiania – dolegliwości trawienne, które w rzeczywistości stanowią skutek nieprawidłowej diety eliminacyjnej, a nie powód, dlatego nie stanowią realnej podstawy do jej stosowania.

Restrykcyjna dieta a niedobory i niedożywienie

Restrykcyjna dieta niedoborowa charakteryzuje się dostarczaniem zbyt małej ilości makro- i mikroskładników (witamin, minerałów) względem zapotrzebowania. Tego typu dietą restrykcyjną może być dieta niskokaloryczna, dieta eliminacyjna, dieta niezbilansowana (źle skomponowana) bądź dowolne połączenie wymienionych diet. Jednakże w przeciwieństwie do niskokalorycznego i eliminacyjnego sposobu odżywiania restrykcyjna dieta typu niedoborowego rzadko jest stosowana celowo – raczej stanowi skutek uboczny innego rodzaju restrykcji żywieniowych.

Długotrwałe prowadzenie restrykcyjnej diety niedoborowej prowadzi oczywiście do powstania niedoborów, a następnie do pogłębienia ich, co skutkuje niedożywieniem oraz powikłaniami niedoborów i niedożywienia, takimi jak anemia, zanik miesiączki, obniżenie gęstości kości (osteopenia, osteoporoza) i wiele innych schorzeń – fizycznych oraz psychicznych.

Restrykcyjna dieta a objętość posiłków

Dieta restrykcyjna związana z kontrolą objętości posiłków zazwyczaj dotyczy ograniczania wielkości porcji. Za jej pomocą osoby z zaburzeniami odżywiania ograniczają spożywane kalorie bądź unikają uczucia wypełnienia żołądka, które jest dla nich nieprzyjemne (fizycznie, psychicznie) i/lub kojarzy im się z tyciem (spożywane posiłki tymczasowo zwiększają obwód brzucha).

Uwaga jednak! Objętościowe restrykcje żywieniowe, które współwystępują z dietą niskokaloryczną bądź dietą eliminacyjną, mogą przyjmować odwrotną formę – wypychania talerza po brzegi. W tej sytuacji restrykcje objętościowe dotyczą wyłącznie pewnych produktów, np. źródeł białka lub węglowodanów, takich jak kasza, ryż, pieczywo. Osoba z zaburzeniami odżywiania spożywa je w jak najmniejszej objętości, a w celu uniknięcia uczucia głodu zapycha się dużą ilością warzyw, produktów niskokalorycznych, dietetycznych, beztłuszczowych, bezcukrowych bądź dowolnych innych uważanych za akceptowane, bezpieczne lub zdrowe.

Restrykcje żywieniowe a pory posiłków

Restrykcyjna dieta w zaburzeniach odżywiania może przejawiać się poprzez przyzwolenie na jedzenie wyłącznie o określonych godzinach bądź wyłącznie w określonych przedziałach czasowych – godziny lub pory muszą być akceptowane przez daną osobę, dawać jej poczucie kontroli i/lub bezpieczeństwa. Mogą też być interpretowane jako „zdrowe” bądź „niepowodujące tycia” (np. jedzenie nie później niż o 18:00).

W zależności od nasilenia tego typu restrykcji żywieniowych godziny posiłków mogą być nieco bardziej elastyczne bądź zupełnie sztywne. W drugim przypadku osoba cierpiąca na zaburzenia odżywiania może ustalić, że obiad je tylko o 16:00 i w efekcie czekać z podniesieniem widelca do ust do wybicia równo 16:00, nawet jeśli posiłek skończyła przygotowywać kilka lub kilkanaście minut wcześniej. Dodatkowo jedzenie wyłącznie o określonych porach lub w określonych przedziałach czasowych może być związane z przymusem jedzenia małymi kęsami, wolno i długo, również robiąc sobie kilkuminutowe przerwy pomiędzy kęsami, albo na odwrót – szybko, zachłannie, krótko, byle mieć tę nieprzyjemną dla siebie czynność z głowy.

Restrykcyjna dieta a inne ograniczenia

Dieta restrykcyjna w zaburzeniach odżywiania może przejawiać się również na wiele mniej oczywistych sposobów. Sposoby te najczęściej są połączone z restrykcjami żywieniowymi wymienionymi wyżej, ale nie muszą – mogą występować osobno.

RESTRYKCJE ŻYWIENIOWE	PRZYKŁADY
restrykcje żywieniowe ilościowe, inne niż objętościowe	• spożywanie nie więcej niż x posiłków dziennie • spożywanie nie więcej niż x sztuk danego produktu dziennie • spożywanie nie więcej niż x sztuk danego produktu podczas posiłku
restrykcje żywieniowe jakościowe, stanowiące specyficzny rodzaj diety eliminacyjnej	• spożywanie wyłącznie produktów ekologicznych, lokalnych, niemodyfikowanych lub innych uważanych za akceptowane, bezpieczne bądź „zdrowe” • spożywanie wyłącznie dań przygotowanych akceptowaną metodą obróbki, np. tylko surowych i gotowanych • spożywanie wyłącznie posiłków powstałych na bazie akceptowanych połączeń produktowych, • spożywanie wyłącznie posiłków o akceptowanej konsystencji • spożywanie wyłącznie posiłków o akceptowanym smaku lub kompozycji smakowej • spożywanie wyłącznie produktów podanych w akceptowany sposób, np. bez skórki
restrykcje żywieniowe związane z naczyniami i sztućcami	• przymus jedzenia w małych naczyniach i/lub małymi sztućcami • przymus jedzenia w konkretnych naczyniach i/lub konkretnymi sztućcami, zazwyczaj są to naczynia i sztućce o konkretnym wyglądzie, np. słodkim i dziecinnym • przymus jedzenia wyłącznie we własnych naczyniach, spowodowany np. lękiem przed kaloriami pozostałymi na powierzchni cudzych naczyń po poprzednich posiłkach (w efekcie występuje niemożność zjedzenia w gościach lub restauracji)
restrykcje żywieniowe związane z koniecznością posiadania wiedzy o produkcie/posiłku	• przymus wiedzy dotyczącej kaloryczności • przymus wiedzy dotyczącej składu – konkretnych składników i ich ilości bądź makroskładników • przymus wiedzy dotyczącej wagi – całej potrawy lub konkretnych składników • przymus wiedzy dotyczącej sposobu przygotowania potrawy • przymus samodzielnego przygotowywania posiłków – odmawianie spożywania jedzenia poza domem, np. w gościach, podczas uroczystości czy w restauracjach
restrykcje żywieniowe związane z koniecznością spożywania jedzenia w określony sposób	• przymus jedzenia posiłków w określonej kolejności • przymus jedzenia posiłków z oddzielonymi składnikami – składniki nie mogą się mieszać • przymus jedzenia małymi kęsami • przymus jedzenia bardzo wolno lub szybko • przymus jedzenia długo lub krótko • przymus jedzenia w konkretny, specyficzny sposób • przymus jedzenia w konkretnych warunkach, np. tylko w ulubionym fotelu bądź tylko po wcześniejszym wykonaniu czynności x, np. wysprzątania kuchni
restrykcje żywieniowe związane z jedzeniem warunkowym	• przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem utrzymania wcześniej akceptowanej diety • przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem akceptowanej liczby na wadze łazienkowej lub obwodu wybranej części ciała (np. brzucha) • przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem wykonania treningu • przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem innej formy kompensacji • przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem zjedzenia mniej kolejnego dnia • przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem poczucia zasłużenia na dany posiłek • przyzwolenie na jedzenie pod warunkiem odczuwania bardzo dużego głodu lub doświadczenia innych dolegliwości, np. zawrotów głowy

Restrykcyjna dieta – objawy

Objawy diety restrykcyjnej w zaburzeniach odżywiania można podzielić na różne obszary. Poniżej opisałam cztery wybrane, ujmujące objawy psychiczne, emocjonalne, behawioralne i fizjologiczne. Zwróć uwagę na ich występowanie u Ciebie lub Twojej bliskiej osoby. Pamiętaj, że to tylko przykłady – objawów restrykcyjnej diety jest znacznie więcej.

Psychiczne objawy restrykcyjnej diety

• nieprawidłowe i niepokojące przekonania na temat sposobu odżywiania,
• nieprawidłowe i niepokojące przekonania na temat swojego ciała lub siebie,
• ciągłe myślenie o jedzeniu i śnienie o nim,
• dostrzeganie wszędzie jedzących ludzi, reklam jedzenia,
• duże skupienie na jedzeniu, np. ciągłe rozmawianie o nim, a także nagłe lub wzmożone zainteresowanie tematami związanymi z jedzeniem, gotowaniem, treningami,
• z czasem myśli samobójcze.

Emocjonalne objawy restrykcyjnej diety

• obniżony nastrój, smutek, przygnębienie,
• anhedonia,
• drażliwość, podenerwowanie, agresywność,
• obojętność, otępiałość emocjonalna,
• duże huśtawki nastrojów,
• z czasem depresja.

Behawioralne objawy restrykcyjnej diety

• dziwne i niepokojące zachowania związane z jedzeniem (wybór produktów, nakładanie porcji, sposób obróbki, sposób spożywania etc.),
• odmawianie wspólnego spożywania posiłków,
• wyrzucanie dobrego jedzenia do śmietnika,
• częste tłumaczenie, że nie jest się głodnym, już się najadało lub jadło się wcześniej,
• dziwne i niepokojące zachowania przy stole (przesuwanie pożywienia po talerzu, bardzo długie przeżuwanie, odkładanie niektórych produktów na bok, rezygnowanie z dawniej lubianego jedzenia etc.).

Fizjologiczne objawy restrykcyjnej diety

• utrata masy ciała i tkanki tłuszczowej,
• niemożność zaśnięcia, wyspania się lub ciągła chęć spania,
• zawroty głowy, osłabienie, omdlenia,
• brak siły i energii,
• obniżenie zdolności przyswajania wiedzy, zapamiętywania, koncentracji,
• zaburzenia układów, m.in. pokarmowego (np. spowolnione trawienie) i sercowo-naczyniowego (np. dysregulacja rytmu serca),
• utrata miesiączki i powikłania zaburzeń hormonalnych, takie jak niepłodność, suchość pochwy, obniżone libido,
• zmiany w jakości włosów, cery, paznokci, zębów,
• spowolnienie metabolizmu: poczucie zimna (noszenie grubszych ubrań), zwiększenie poczucia głodu (większa trudność w utrzymaniu restrykcji żywieniowych).

Dieta restrykcyjna – skutki

Wszystkie objawy diety restrykcyjnej to jednocześnie jej skutki. Restrykcje żywieniowe w zaburzeniach odżywiania prowadzą niestety do szkód każdego rodzaju: psychicznych, emocjonalnych, behawioralnych, psychosomatycznych, fizjologicznych. Długofalowo prowadzą do poważnych chorób i zmian, z których część jest trudna i/lub czasochłonna do wyleczenia (np. osteoporoza), część zaś jest nieuleczalna (np. uszkodzenia kości w wyniku osteoporozy).

• Sprawdź, jak odzyskać miesiączkę.
• Przeczytaj, jak wyleczyć osteoporozę wtórną.

Bardzo restrykcyjna dieta lub mniej restrykcyjna dieta, ale prowadzona przez długi czas, przyczyniają się do depresji i myśli samobójczych, w związku z czym mogą popchnąć osobę doświadczającą zaburzeń odżywiania do odebrania sobie życia. I faktycznie – liczba samobójstw wśród osób cierpiących na zaburzenia odżywiania jest znacząco wyższa w porównaniu do liczby samobójstw w populacji ogólnej. Jednocześnie warto pamiętać, że nawet najbardziej restrykcyjna dieta rzadziej zabija poprzez skłonienie chorego do samobójstwa. Przyczyną śmierci znacznie częściej są powikłania restrykcji żywieniowych, takie jak choroby serca lub innych narządów, które na skutek niedożywienia doznają szkód zarówno funkcjonalnych (np. niedoboru hormonów niezbędnych do prawidłowej pracy), jak i fizjologicznych (np. zmniejszenia, zmiany położenia).

Zaburzenia odżywiania to choroba śmiertelna, a restrykcje żywieniowe stanowią jeden z kluczowych powodów – precyzyjnie mówiąc: największy – śmierci u osób chorujących. Dlatego jeśli cierpisz na zaburzenia odżywiania i masz bardzo niskie BMI (<15), rozważ udanie się do szpitala. A jeżeli znajdujesz się w stabilnym stanie zdrowia, daj szansę psychoterapii i/lub procesowi psychodietetycznemu. Przysięgam Ci, że życie może być lepsze i nigdy nie jest za późno, by odzyskać szansę na wspaniałą przyszłość.