Kompensacje i zaburzenia odżywiania to starzy dobrzy przyjaciele – chadzają ze sobą pod rękę. Mimo iż w powszechnej opinii kompensowanie wydaje się mniej związane z zaburzeniami odżywiania niż chociażby restrykcje, w rzeczywistości kompensacja występuje w niemal każdym typie ED, u niemal każdej osoby doświadczającej zaburzeń odżywiania.
No dobrze, ale czym w zasadzie są kompensacje? Dlaczego napisałam, że dotyczą niemal każdego typu zaburzeń odżywiania, skoro na myśl przychodzi Ci tylko lub głównie bulimia? I w sumie czy kompensowanie jest aż takie szkodliwe, jeśli masa ciała utrzymuje się w normie? Przyjrzyjmy się tym kwestiom razem, aby zrozumieć zachowania kompensacyjne podejmowane w ramach zaburzeń odżywiania, a dzięki temu zadbać o życie i zdrowie – swoje lub bliskiej osoby – we właściwy sposób.
Kompensacje w zaburzeniach odżywiania – co to jest?
Podążając za słownikiem, kompensowanie to równoważenie określonego działania innym działaniem, które znosi lub wyrównuje początkowe działanie. Można je rozumieć także jako wyrównywanie bądź zastępowanie czegoś, co już się wydarzyło. W świetle zaburzeń odżywiania definicję tę warto rozszerzyć o równoważenie czegoś, co dopiero się wydarzy – na pewno będzie miało miejsce lub dopiero jest w planach. Kompensowanie może również mieć miejsce w trakcie wykonywania czynności, która jest kompensowana.
W zaburzeniach odżywiania kompensowanie najczęściej dotyczy kalorii – zwłaszcza już spożytych, lecz także właśnie spożywanych bądź zaplanowanych do spożycia. Nie muszą to być kalorie realne (np. policzone lub odczytane z etykiety), mogą być jedynie wyobrażone (np. oszacowane, i to nawet z kilkukrotnym przeszacowaniem, albo policzone na bazie wyobrażenia danej osoby o konkretnym posiłku). Dalej kompensacja może dotyczyć konkretnych makroskładników (np. tłuszczu), objętości (np. dużej, która powoduje wypełnienie żołądka, nawet jeśli produkty nie dostarczyły znacznej liczby kalorii) bądź innych cech posiłków, które wywołują: lęk, wstręt, złość, dyskomfort fizyczny lub psychiczny (np. poczucie nieczystości), poczucie porażki, niską samoocenę etc.
Dodatkowo kompensowanie w zaburzeniach odżywiania może być:
- sporadyczne:
- impulsywne – wykonywane tu i teraz, w napięciu i emocjach,
- nieimpulsywne – wykonywane na chłodno, bez burzy emocji, może być planowane,
- może też mieć charakter kompulsywny,
- stałe:
- kontynuowane w sposób ciągły przez określony odcinek czasu,
- kontynuowane w sposób regularny przez określony odcinek czasu,
- może mieć charakter kompulsywny.
Celem kompensacji zwykle jest zapobiegnięcie przyrostowi masy ciała w związku z kaloriami i/lub pokarmami spożytymi, spożywanymi bądź zaplanowanymi do spożycia. Alternatywnymi celami mogą być m.in. utrata masy ciała, utrzymanie bądź przywrócenie poczucia kontroli i/lub bezpieczeństwa, osiągnięcie poczucia lekkości, pustości (braku wypełnienia) bądź czystości, pozbycie się pokarmów uznanych indywidualnie za złe, szkodliwe, niezdrowe etc.
W jakich zaburzeniach odżywiania występuje kompensacja?
Jak wspomniałam, kompensowanie to zachowanie charakterystyczne dla zaburzeń odżywiania jako całości – w różnej formie oraz z różnym nasileniem można je znaleźć w zasadzie w każdym typie zaburzeń odżywiania. Pragnę jednak podkreślić, że chodzi o typowe zaburzenia odżywiania, nie zaś zaburzenia żywienia takie jak ARFID czy pica. Chociaż w klasyfikacji znajdują się w tej samej grupie o nazwie feeding and eating disorders, mają inne podłoże. W dużym uproszczeniu: w tych drugich nie chodzi o kontrolę masy ciała, podczas gdy w typowych zaburzeniach odżywiania – tak (przy czym masa ciała kontrolowana jest z różnych powodów, nie tylko z chęci osiągnięcia bądź utrzymania indywidualnie pojmowanej atrakcyjnej wizualnie sylwetki).
W zaprezentowanym poniżej zestawieniu znajdziesz przykładowe kompensacje mogące wystąpić w konkretnym typie zaburzeń odżywiania. Miej jednak na uwadze, że po pierwsze to wyłącznie przykłady, a nie wszystkie możliwe kompensacje, po drugie zaś te rodzaje kompensowania mogą wystąpić, ale niekoniecznie muszą. ⤵︎
Zachowania kompensacyjne – anoreksja typowa (AN)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu
- kompensowanie poprzez środki farmakologiczne
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Anoreksja – kompensacje czy restrykcje?!
Anoreksja kojarzy Ci się z jedzeniem bardzo mało lub niejedzeniem wcale? Jeżeli tak, myślisz o anoreksji typu restrykcyjnego, czyli tej spopularyzowanej za sprawą filmów, książek czy ogólnie przekazu medialnego. Warto jednak wiedzieć, że w klasyfikacji chorób anoreksja występuje pod dwoma typami.
Poza typem restrykcyjnym, który przychodzi do głowy jako pierwszy, istnieje anoreksja typu binge/purge, która od przebiegu bulimii różni się przede wszystkim kryterium masy ciała. Być może ciekawą informacją będzie dla Ciebie fakt, iż to właśnie kryterium masy ciała ma pierwszeństwo w diagnozowaniu jednostki zaburzeń odżywiania, jeśli występują naprzemienne napady objadania się i kompensacje, np. zwracanie pokarmu.
Zachowania kompensacyjne – bulimia typowa (BN)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu
- kompensowanie poprzez środki farmakologiczne
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Zachowania kompensacyjne – kompulsywne objadanie się (BED)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Kompensacje w kompulsywnym objadaniu się?
W teorii – zgodnie z kryteriami diagnostycznymi DSM-5 – w kompulsywnym objadaniu się (BED) nie występują zachowania kompensacyjne. Jeżeli obecne są zarówno napady na jedzenie, jak i kompensacje, rozpoznaje się bulimię (typową lub atypową, w zależności od częstotliwości napadów i kompensacji).
To by jednak było na tyle, jeśli chodzi o teorię. W praktyce bowiem ogrom pacjentów z diagnozą BED to osoby będące na wiecznej diecie odchudzającej lub ograniczające kalorie, by skompensować napad. Mogą one sięgać również po inne zachowania kompensacyjne nieprzeczyszczające, takie jak powszechnie akceptowany i niebudzący podejrzeń sport.
Zachowania kompensacyjne – anoreksja atypowa (grupa OSFED)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu
- kompensowanie poprzez środki farmakologiczne
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Zachowania kompensacyjne – bulimia atypowa (grupa OSFED)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu
- kompensowanie poprzez środki farmakologiczne
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Zachowania kompensacyjne – kompulsywne objadanie się atypowe (grupa OSFED)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Zachowania kompensacyjne – zaburzenie przeczyszczania się (grupa OSFED)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu
- kompensowanie poprzez środki farmakologiczne
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Zachowania kompensacyjne – ortoreksja (nieujęta w klasyfikacji)
- kompensowanie poprzez dietę
- kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Kompensowanie poprzez dietę
Najczęściej stosowanym rodzajem kompensacji – występującym w niemal każdym typie zaburzeń odżywiania – są kompensacje dietetyczne, zwane również restrykcjami żywieniowymi. Kompensowanie poprzez dietę przybiera formę m.in. ograniczania spożywanych kalorii, stosowania głodówek i detoksów, prowadzenia restrykcyjnych diet. Kompensacja może również przebiegać poprzez zmianę udziału makroskładników w diecie (np. zwiększenie warzyw kosztem źródeł tłuszczu), „zdrowe odżywianie” oraz różne inne modyfikacje sposobu odżywiania.
Dowiedz się więcej o restrykcjach: Restrykcje żywieniowe w zaburzeniach odżywiania, restrykcyjna dieta – co to jest?
W kontekście uznawania restrykcji za rodzaj kompensacji pojawia się zasadne pytanie o granice typów zaburzeń odżywiania. Weźmy na przykład wspomniane już kompulsywne objadanie się, w którym z założenia nie występuje kompensowanie, w praktyce jednak stosowanie dietetycznych metod odchudzających jak najbardziej jest obecne. Pod znakiem zapytania stoi również anoreksja typu restrykcyjnego, w której nie dochodzi do napadów na jedzenie, a pacjent spożywa np. kilkaset kalorii dziennie. Czy również można powiedzieć, że kompensuje?
Dowiedz się więcej o kompulsjach: Jedzenie kompulsywne i inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania – co to jest?
Nie mam na te pytania odpowiedzi – wskazuję jedynie pewne niedociągnięcia i braki w klasyfikacji typów zaburzeń odżywiania. Dla Ciebie nie powinno mieć to znaczenia, ponieważ niezależnie od rozumienia terminów kompensacje i restrykcje najważniejszymi czynnikami są cierpienie psychiczne i szkody wyrządzane ciału. Jeżeli ich doświadczasz bądź Twoja bliska osoba ma ten problem, sięgnięcie po profesjonalną pomoc jest najlepszym rozwiązaniem.
Kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu
Kompensowanie poprzez zwracanie pokarmu to najbardziej kojarzony społecznie rodzaj kompensacji w zaburzeniach odżywiania. Przybiera formę manualnego prowokowania wymiotów (np. palcami, szczoteczką do zębów) lub wywoływania ich w inny sposób. Zazwyczaj odbywa się tuż po napadzie i ma charakter kompulsywny (anoreksja typu binge/purge, bulimia). Nie jest to jednak reguła – kompensowanie poprzez wymiotowanie może odbywać się po zwykłym posiłku (zaburzenie przeczyszczania się), mieć charakter stały lub regularny, a także być zaplanowane.
Kompensacja poprzez zwracanie pokarmu zyskała popularność i została skojarzona z bulimią – podobnie jak restrykcje z anoreksją – za sprawą filmów, książek i innego rodzaju przekazu medialnego. Kiedy słyszy się bulimia, często myśli się właśnie o wymiotach. Jest to krzywdzące uproszczenie, pokrywające się z faktami jedynie częściowo. Owszem, jednym z kryteriów bulimii jest wymiotowanie, ALE po pierwsze tego rodzaju kompensacja występuje nie tylko w bulimii, po drugie w indywidualnym przebiegu bulimii może nigdy nie wystąpić prowokowanie wymiotów.
Kompensowanie poprzez środki farmakologiczne
Kompensacje związane z przyjmowaniem środków farmakologicznych to prawdopodobnie najobszerniejszy zbiór metod. Znajdują się wśród nich m.in.:
- przyjmowanie środków przeczyszczających,
- wykonywanie lewatyw,
- przyjmowanie środków moczopędnych,
- stosowanie środków hamujących głód/apetyt,
- stosowanie preparatów o działaniu ubocznym w postaci hamowania głodu/apetytu,
- stosowanie środków „odchudzających”: herbatek, ziół, suplementów, błonnika, innych,
- stosowanie środków przyspieszających metabolizm,
- zmniejszanie lub pomijanie dawek insuliny przez pacjentów z cukrzycą typu 1.
Szczególnie niebezpieczna jest ostatnia wymieniona metoda, ponieważ spotyka się ją u osób chorych na cukrzycę typu 1, które powinny w sposób właściwy dbać o swoje życie i zdrowie. Celowe zmniejszanie bądź pomijanie dawek insuliny ma na celu zapobiegnięcie przyrostowi masy ciała lub doprowadzenie do jej utraty. Tego typu zaburzenie odżywiania otrzymało nazwę diabulimia i jest traktowane jako forma bulimii, jednakże warto pamiętać, że to jednostka nieoficjalna, nieformalna – nie ma jej w klasyfikacji zaburzeń odżywiania.
Kompensacje przy użyciu środków farmakologicznych mogą być prowadzone w sposób:
- stały lub regularny – mogą mieć wówczas charakter uzależnieniowy, nawet jeśli substancje zawarte w danych środkach nie mają potencjału uzależnieniowego; mowa o uzależnieniu behawioralnym, a także kompulsywny,
- sporadyczny, doraźny – często mają wtedy charakter impulsywny.
Kompensacje przeczyszczające vs. nieprzeczyszczające
Kompensowanie za pomocą środków farmakologicznych przeczyszczających oraz kompensowanie poprzez wymioty to dwa zbliżone rodzaje zachowań, które wspólnie tworzą grupę kompensacji przeczyszczających (purging compensatory behaviors) – w odróżnieniu od kompensacji nieprzeczyszczających (non-purging compensatory behaviors), wśród których znajdują się m.in. restrykcje żywieniowe i aktywność fizyczna.
Kompensowanie poprzez aktywność fizyczną
Kolejny rodzaj kompensacji przybiera postać aktywności fizycznej, zwłaszcza podejmowanej nadmiernie i kompulsywnie (ale nie tylko). Kompensowanie poprzez treningi lub innego rodzaju ruch wyróżnia się podejmowaniem działania na skutek spożycia posiłku, spożywania posiłku lub planu spożycia posiłku. Nierzadko jest to aktywność trwająca długo, wykonywana intensywnie i/lub powtarzana często. Oczywiście możliwe są również doraźne, sporadyczne kompensacje ruchowe o małej intensywności bądź krótkim czasie trwania. Najważniejszy jest powód, dla którego dana aktywność fizyczna jest podejmowana.
Aktywność fizyczna jest jedną z najczęściej występujących kompensacji w zaburzeniach odżywiania, a zarazem absolutnie najbardziej niedocenianą. Problem stanowi fakt, że sport kojarzy się – co zresztą w ogólnym rozumieniu jest zgodne z prawdą – ze zdrowym stylem życia. Jeśli ktoś się rusza = dba o siebie. Niestety w ten sposób, prowadząc „zdrową dietę” i dużo ćwicząc, można umknąć klasyfikacji zaburzeń odżywiania. Z zewnątrz dana osoba wygląda na zupełnie zdrową, prowadzącą prawidłowy, zdrowy styl życia. Ba! nawet ona sama może tak o sobie myśleć. W rzeczywistości jednak sposób żywienia i sport mogą absorbować ją w niepokojącym stopniu, a swoje zdrowie psychiczne może ona warunkować przestrzeganiem narzuconych sobie zasad żywieniowych i ruchowych. Gdyby jednego z tych elementów zabrakło, mogłaby płynnie sięgnąć po alternatywę w postaci dowolnych metod kompensacyjnych nieprzeczyszczających i przeczyszczających.
Bulimia sportowa i aktywność fizyczna jako forma kompensacji
W związku z powyższym w środowisku specjalistów zajmujących się zaburzeniami odżywiania postuluje się: po pierwsze dodanie do klasyfikacji jednostek bulimii sportowej, w której główną lub wręcz jedyną formą kompensacji jest uprawianie sportu, po drugie położenie większego nacisku na rozpoznawanie aktywności fizycznej jako równoprawnej formy kompensacji. BARDZO się z tym zgadzam!
Dodam także, że osobiście mam ogromny problem z osobami, które „wyszły z zaburzeń odżywiania”, a teraz spędzają pół życia lub więcej na aktywności fizycznej, „bo przecież to element zdrowego stylu życia”. W moim odczuciu często jest to po prostu przejście z nieakceptowanej formy kompensacji (np. głodzenia się, wymiotowania) do formy akceptowalnej społecznie.
Kompensacje w zaburzeniach odżywiania – objawy
Jeżeli nie jesteś pewna, czy stosujesz zachowania kompensacyjne, albo nie masz pewności, czy angażuje się w nie Twoja bliska osoba, poniższa lista wskazówek może Ci pomóc. Miej jednak na uwadze, że moja publikacja ma charakter informacyjny i nie służy do samodzielnego diagnozowania tak poważnego schorzenia, jakim są zaburzenia odżywiania.
- Przymus zrównoważenia zjedzonego posiłku i/lub spożytych kalorii poprzez następujące później: modyfikację sposobu odżywiania (zjedzenie mniej, przyjęcie mniejszej liczby kalorii lub odmówienie posiłku), zwymiotowanie, przyjęcie środków farmakologicznych bądź wykonanie lewatywy, podjęcie aktywności fizycznej.
- Pozwolenie sobie na zjedzenie posiłku tylko po uprzednim zrównoważeniu go na jeden z wymienionych wyżej sposobów.
- Przymus jedzenia i jednoczesnego spalania kalorii lub innego rodzaju wydalania pokarmu.
- Podejmowanie wyżej wymienionych działań w celu kontroli masy ciała bądź utrzymania/odzyskania poczucia kontroli, bezpieczeństwa, czystości, lekkości, pustości (braku wypełnienia), spokoju psychicznego i emocjonalnego etc.
- Nieadekwatne reakcje emocjonalne wobec propozycji/konieczności bądź niemożność zaprzestania uprawiania sportu i/lub stosowania środków farmakologicznych i jednoczesnego prowadzenia bezrestrykcyjnej diety.
Jeżeli osoba stosująca kompensacje w danej sytuacji lub dłuższym odcinku czasu nie ma możliwości sięgania po formy preferowane przez siebie i uważane za skuteczne, pojawić się mogą zastępcze zachowania kompensacyjne, takie jak:
- natrętne, energiczne poruszanie wybraną częścią ciała, np. ręką lub nogą,
- naprzemienne napinanie i rozluźnianie mięśni, np. ud lub pośladków, zwłaszcza w podczas siedzenia, leżenia, stania,
- stanie w celu uniknięcia siedzenia lub leżenia,
- wyszukiwanie sobie aktywności w domu, takich jak sprzątanie, porządkowanie, układanie,
- wymuszanie dodatkowej aktywności fizycznej, takiej jak schodzenie i wchodzenie po schodach, chodzenie po domu bez celu.
Zachowania te mogą mieć charakter kompulsywny lub nie.
Jeżeli podejrzewasz u swojej bliskiej osoby zachowania kompensacyjne związane z zaburzeniami odżywiania, zwróć uwagę na następujące sygnały:
- po zjedzeniu posiłku osoba wychodzi do toalety lub idzie poćwiczyć – szczególnie od razu lub po niedługim czasie,
- po posiłku większym objętościowo i/lub kalorycznie albo po okresie większego spożywania pokarmu (np. świętach, wakacjach) osoba z nieadekwatną intensywnością poświęca się zrównoważeniu przyjętych kalorii, np. za pomocą modyfikacji żywieniowych lub sportu,
- w okresie zmniejszonej aktywności fizycznej lub zmienionego trybu życia (np. na wspólnych wakacjach z rodziną, gdzie jest tylko jedna toaleta) osoba w sposób niepokojący ogranicza spożycie jedzenia i/lub kalorii, a ograniczeniu towarzyszą stres, drażliwość, płaczliwość, podenerwowanie, huśtawka nastrojów,
- w pokoju lub ogólnie w posiadaniu danej osoby znajdują się środki farmakologiczne, których stosowanie nie ma uzasadnienia medycznego w przypadku tej osoby,
- osoba prowadzi „zdrowy styl życia”, np. pod postacią aktywności fizycznej i restrykcji żywieniowych, lecz w przypadku konieczności lub prośby o chwilowe odejście od wypracowanych schematów pojawiają się u niej nieadekwatne reakcje emocjonalne,
- nie istnieją okoliczności, w których osoba byłaby w stanie nie ćwiczyć lub nie korzystać ze środków farmakologicznych i jednocześnie nie stosować restrykcji żywieniowych,
- w wypowiedziach osoby kontrola diety i/lub podejmowanie innych omówionych dziś zachowań są ściśle związane z kontrolą masy ciała, poczuciem bezpieczeństwa, osiąganiem stanu czystości, lekkości, spokoju psychicznego i emocjonalnego etc.
Zaburzenia kompensacyjne w zaburzeniach odżywiania – skutki
Kompensacje w zaburzeniach odżywiania przynoszą druzgocące skutki fizjologiczne, psychiczne, psychosomatyczne, emocjonalne, behawioralne, społeczne i… w zasadzie każde, o jakich tylko pomyślisz. Niektóre skutki są wspólne dla wszystkich rodzajów kompensacji, niektóre zaś dotyczą konkretnych zachowań. Dla przykładu: zwracanie pokarmu przyczynia się do powikłań w obrębie górnego odcinka układu pokarmowego (np. owrzodzenia przełyku) oraz uzębienia (np. erozji zębów), podczas gdy tych samych skutków nie doświadcza się, stosując restrykcyjną dietę, uprawiając kompulsywnie sport ani stosując środki przeczyszczające. Oczywiście nie znaczy to, że jedne rodzaje kompensowania są bezpieczniejsze od innych – każde zaburzenia kompensacyjne mają swoje zgubne efekty, których nie należy lekceważyć.
Przykładowe skutki zachowań kompensacyjnych ukazałam w tabeli.
| ZACHOWANIA KOMPENSACYJNE | SKUTKI KOMPENSACJI |
|---|---|
| wszystkie zachowania kompensacyjne | • niedobory i ich skutki • zaburzenia hormonalne i ich skutki • obniżenie zdolności zapamiętywania i koncentracji • osłabienie, zawroty głowy, omdlenia • zaburzenia rytmu serca • obniżenie nastroju, drażliwość • anhedonia, depresja • myśli samobójcze i podejmowane próby |
| kompensowanie dietą | • niedożywienie • powikłania niedożywienia (zaburzenia pracy wszystkich układów w organizmie, w efekcie m.in. zanik miesiączki, osteoporoza) • problemy ze skórą, włosami, paznokciami |
| kompensowanie zwracaniem pokarmu | • zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej • uszkodzenia górnego odcinka przewodu pokarmowego, np. owrzodzenie lub pęknięcie przełyku • problemy z zębami i dziąsłami • nieprzyjemny zapach z ust • problemy ze skórą, włosami, paznokciami |
| kompensowanie środkami farmakologicznymi | • zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej • uszkodzenia dolnego odcinka przewodu pokarmowego, np. odbytu i błony śluzowej jelit • czynnościowe zaburzenia przewodu pokarmowego • problemy ze skórą, włosami, paznokciami |
| kompensowanie aktywnością fizyczną | • zanik miesiączki • czasowe i stałe urazy, kontuzje • trwałe uszkodzenia kości (zwłaszcza w przebiegu osteopenii i osteoporozy) • znaczne utrudnienie funkcjonowania w codzienności (praca, nauka, kontakty społeczne etc.), jako że aktywność fizyczna pochłania najwięcej czasu, by przynieść efekt |
Jak widzisz, kompensacje są nieodłącznym elementem zaburzeń odżywiania. Prowadzą nie tylko do druzgocących skutków zdrowotnych, których przykłady wymieniłam w powyższej tabeli, ale także do poczucia uwięzienia, znalezienia się w potrzasku, utknięcia wewnątrz błędnego koła restrykcji-kompensacji, kompulsji-kompensacji bądź kompulsji-kompensacji-restrykcji.
Na szczęście oswobodzenie się z tego szaleństwa jest możliwe. Metody pracy z kompensacjami skupiają się na stopniowej redukcji bądź całkowitym zaprzestaniu i zastępowaniu zachowań kompensacyjnych innymi, wspierającymi zdrowie (psychiczne, fizyczne). Uporanie się z kompensacjami, w tym restrykcjami, jest niezbędnym elementem wychodzenia z zaburzeń odżywiania, pozwalającym odzyskać wolność w głowie.
Nie ma znaczenia, jakiego rodzaju zachowań kompensacyjnych doświadczasz. Nie jest ważne, jak często się pojawiają, jak długo trwają ani jakie mają nasilenie. Jeżeli czujesz się uwięziona, nieszczęśliwa, doświadczasz jakichkolwiek skutków kompensacji – sięgnij po pomoc. Właśnie dzisiaj, tu i teraz, masz przed sobą wybór. Możesz nie zrobić niczego i z dużym prawdopodobieństwem doświadczać zaburzeń kompensacyjnych do końca życia. A możesz zacząć pracę nad pozbyciem się zaburzeń odżywiania, dzięki czemu stworzysz dla siebie przyszłość bez ciągłego szumu w głowie, z możliwością robienia wyłącznie tego, czego pragniesz prawdziwa Ty, a nie zaburzenia odżywiania.
