Objadanie się to poważny problem. Jest to jednak problem nie tylko indywidualny i społeczny, ale także interpretacyjny. Co rusz słyszy się, że ktoś się objada, bo jest uzależniony od cukru, słodyczy, jedzenia. Albo że jeżeli się objada, oznacza to, że z całą pewnością cierpi na BED – kompulsywne objadanie się należące do zaburzeń odżywiania.
Na drugim końcu szerokiego spektrum sposobów odżywiania się leży jedzenie bardzo mało bądź niejedzenie wcale. Tutaj trafiają przeróżne osoby odmawiające przyjmowania pokarmu oraz mające kłopot z przyjmowaniem go, np. ze względów zdrowotnych. Jeżeli zaś chodzi o zaburzenia odżywiania, niejedzenie kojarzone, a wręcz zrównywane jest z anoreksją.
Tylko czy aby na pewno te dwie skrajności nie mają związku? Czy anoreksja od objadania się leży tak daleko, jak to możliwe? I wreszcie: czy jeśli ktoś się objada – zwłaszcza kompulsywnie – oznacza to, że na pewno nie cierpi na anoreksję, tylko doświadcza czegoś innego, np. wspomnianego już BED? Odpowiedź może Cię zaskoczyć!
Objadanie się i napady objadania się a anoreksja
Zacznijmy od ustalenia, czy to prawda, że osoba z anoreksją odmawia lub unika jedzenia. Wbrew pozorom odpowiedź nie jest jednoznaczna. Zarówno kryteria diagnostyczne w oficjalnych klasyfikacjach chorób DSM-5 i ICD-11, jak i obraz kliniczny pacjentów z anoreksją wskazują, iż jedzenie mało lub całkowite zaprzestanie przyjmowania pokarmu stanowią jedynie część tego, z czym faktycznie mierzą się osoby cierpiące na anoreksję.
Co to oznacza w praktyce? W kryteriach diagnostycznych anoreksji znajduje się ograniczenie spożycia energii w stosunku do zapotrzebowania, prowadzące do spadku masy ciała poniżej normy. Wspólne dla osób z anoreksją jest zatem to, że ogólnie rzecz biorąc, przyjmują mniej kalorii, niż wynika to z ich zapotrzebowania. Kryteria diagnostyczne nie odnoszą się jednak do sposobu, w jaki osoba chorująca musi spożywać posiłki, aby można było u niej rozpoznać anoreksję.
I tutaj pojawia się kwestia dwóch podtypów anoreksji, o których mówi się stanowczo zbyt mało. Podtypy te zostały wyszczególnione w obu wiodących klasyfikacjach chorób: DSM-5 i ICD-11.
Pierwszym podtypem jest anoreksja restrykcyjna, w której osoba rzeczywiście opiera się wyłącznie na restrykcyjnym (ograniczającym) sposobie jedzenia, a więc – zgodnie z tym, jak powszechnie kojarzona jest anoreksja – je mało. Podkreślam jednak, że je mało nie oznacza, że musi się głodzić. Wystarczy, że przez kilkanaście miesięcy bądź kilka lat będzie przyjmowała o np. 1/4 kalorii za mało względem zapotrzebowania.
Drugi podtyp, szalenie ważny w świetle niniejszej publikacji, to anoreksja binge/purge. Wiesz, jakie kryteria diagnostyczne pozwalają go rozpoznać? Występowanie napadów objadania się i zachowań przeczyszczających! Przy czym do zdiagnozowania anoreksji binge/purge wystarczy jeden z tych objawów, nie muszą pojawić się oba.
Wiedza społeczna o drugim z wymienionych podtypów anoreksji jest znikoma. Bardzo nad tym ubolewam, ponieważ brak świadomości istnienia anoreksji binge/purge prowadzi do niezwykle szkodliwych autodiagnoz. Oczywiście w ogóle nie zachęcam do diagnozowania samego siebie, niemniej jednak w przypadku pomylenia anoreksji z innym typem zaburzeń odżywiania pojawia się ogromne ryzyko zdrowotne. Osoby cierpiące na anoreksję i objadające się bądź kompensujące spożywane posiłki za pomocą wymiotów, środków przeczyszczających, aktywności fizycznej etc. mogą wpaść na pomysł, że skoro się objadają, na pewno mają BED i muszą zacząć ograniczać się jeszcze bardziej. To prosta ścieżka do pogorszenia problemu.
- Zachęcam Cię do zapoznania się również z tym artykułem: Objadam się, więc mam BED
A to wszystko dopiero wierzchołek góry lodowej, gdyż objadanie się w anoreksji może przyjmować wiele różnych postaci. Poniżej omówiłam wybrane.
Objadam się SUBIEKTYWNIE – subiektywne napady objadania się w anoreksji
Pierwszą, charakterystyczną dla anoreksji postacią objadania się są subiektywne napady objadania się (zamiennie: subiektywne objadanie się). Jest to taki sposób jedzenia, który wyłącznie osoba chorująca interpretuje jako objadanie się, podczas gdy inni – np. jej bliscy lub specjaliści – mają na ten temat odmienne zdanie. Subiektywne objadanie się jest zatem wyłącznie poczuciem, że zjadło się za dużo. Poczucie owo zwykle wynika z lęku przed jedzeniem i przytyciem.
Ze względu na restrykcyjny rys choroby subiektywne napady objadania się występują w anoreksji znacznie częściej niż obiektywne napady objadania się. Nie oznacza to oczywiście, że są jakkolwiek łatwiejsze od napadów obiektywnych. Osoba doświadczająca ich może cierpieć psychicznie i emocjonalnie w równym stopniu, co osoba z napadami obiektywnymi, a także ze względu na dysfunkcje układu pokarmowego może doświadczać podobnych problemów fizjologicznych.
Tutaj warto dodać, że dysfunkcje układu pokarmowego występują u miażdżącej większości osób z anoreksją, zwłaszcza chorujących długo lub znajdujących się w bardzo złym stanie fizycznym. Niestety dalsze ograniczanie jedzenia, aby uniknąć nieprzyjemnych doznań z żołądka i jelit, tylko pogłębia problem, ponieważ to właśnie restrykcje żywieniowe odpowiadają za zły stan układu pokarmowego: zarówno czynnościowy, jak i fizjologiczny.
Przykłady subiektywnego objadania się to:
- zjedzenie całej paczki ciastek,
- zjedzenie deseru tuż po obiedzie,
- zjedzenie porcji obiadowej porównywalnej do porcji osoby zdrowej,
- zjedzenie trzech lub pięciu posiłków w ciągu dnia,
- impulsywne zjedzenie produktu, który nie został wcześniej zaplanowany,
- poddanie się głodowi i zjedzenie posiłku.
Objadam się OBIEKTYWNIE – obiektywne napady objadania się w anoreksji
Jak wspomniałam wyżej, obiektywne napady objadania się są w anoreksji rzadsze niż subiektywne napady, niemniej jednak występują. Obiektywne napady objadania się mogą zmuszać osobę chorującą do podejmowania znacznie bardziej zaostrzonych zachowań kompensacyjnych, aby nie doszło do przyrostu masy ciała, w porównaniu do napadów subiektywnych. Długofalowo mogą również prowadzić do przekształcenia się jednej jednostki chorobowej w drugą, np. anoreksji w bulimię. Warto wiedzieć, że płynne przechodzenie jednych typów ED w inne jest częste. Podobnie anoreksja restrykcyjna może przejść w anoreksję binge/purge i na odwrót.
Aby napady objadania się mogły zostać uznane za napady obiektywne, muszą spełniać kryteria napadów uwzględnione w klasyfikacjach chorób DSM-5 i ICD-11. Są to te same kryteria, które obowiązują w pozostałych zaburzeniach odżywiania związanych z występowaniem napadów obiektywnych, a więc w bulimii i w BED.
Kryteria konieczne do rozpoznania obiektywnego napadu objadania się (episode of binge eating) w DSM-5 i ICD-11 to:
- Zjedzenie znacznie większej ilości pożywienia w określonym czasie – np. dwóch godzinach – w porównaniu do tego, co zjadłaby większość ludzi w podobnym czasie i w podobnych okolicznościach.
- Poczucie braku kontroli podczas jedzenia, np. poczucie braku kontroli nad wyborem rodzaju spożywanego pokarmu lub ilością.
Objadam się KOMPULSYWNIE – kompulsywne napady objadania się w anoreksji
Kompulsywne objadanie się (binge eating disorder, BED) to osobna, oficjalna jednostka chorobowa w kategorii zaburzeń odżywiania w klasyfikacjach DSM-5 i ICD-11. Jednakże kompulsywne objadanie się jako zjawisko, czyli doświadczanie napadów objadania się w sposób kompulsywny, może występować również w anoreksji.
O kompulsywnym charakterze napadów objadania się można mówić wtedy, kiedy napady są powtarzalne i występują mimowolnie, bez możliwości kontrolowania ich. Kompulsywny charakter napadów wskazuje także na ich natrętność, uciążliwość. Chociaż kompulsywne napady objadania się mogą mieć dodatkowe przyczyny – szczególnie w anoreksji są to np. głód, głęboki deficyt energetyczny i niedożywienie – bezpośrednio biorą się z narastającego napięcia, np. wzrastającego proporcjonalnie do wyczerpywania się zapasów psychoenergetycznych. To psychologicznie i fizjologicznie naturalne, iż osoba, która cały czas się pilnuje, by nie zjeść za dużo, nie przytyć i utrzymać wszystkie nałożone na siebie restrykcje, w końcu pęka.
W obliczu narastającego napięcia kompulsywne napady objadania się służą redukcji tegoż napięcia. Na chwilę człowiekowi robi się lepiej, lżej, po czym dopadają go wyrzuty sumienia, stres i jeszcze większy lęk niż na początku. I tak napięcie zaczyna narastać od początku, a doświadczająca go osoba zostaje uwięziona w błędnym kole napadów-restrykcji.
- Więcej na temat kompulsywnego charakteru zachowań w zaburzeniach odżywiania znajdziesz tutaj: Jedzenie kompulsywne i inne kompulsywne zachowania w zaburzeniach odżywiania – co to jest?
Objadam się IMPULSYWNIE – impulsywne objadanie się w anoreksji
Kompulsywne napady objadania się to tylko jedna z możliwych form objadania się w anoreksji. Inną formą jest impulsywne objadanie się, czyli sięganie po jedzenie w sposób impulsywny – spontanicznie pod wpływem impulsu. Dla przykładu: osoba z anoreksją może uznać, że skoro już coś zjadła i zaprzepaściła swoją restrykcyjną dietę w tym dniu, równie dobrze może pójść za impulsem i zjeść więcej. Impulsem do spożycia większej ilości pokarmu niż zwykle mogą być również wyjątkowe okazje, takie jak święta czy urodziny, kiedy osoba chorująca uzna, że dzisiaj jej wolno.
Impulsywne objadanie się może być obiektywne lub subiektywne, podobnie jak napady. Jednakże w przeciwieństwie do kompulsywnego objadania się nie musi być powtarzalne ani nie musi wiązać się z poczuciem utraty kontroli. Może pojawiać się np. kilka czy kilkanaście razy do roku na skutek impulsu. Przykłady impulsów podałam wyżej. Impulsem może być również… chęć wyzdrowienia i podejmowanie prób wyjścia z zaburzeń odżywiania.
Nawet jeśli osoba z anoreksją z całego serca pragnie wyjść z zaburzeń odżywiania, wciąż znajduje się w szponach choroby, przez co mierzy się z potężnym lękiem przed jedzeniem i tyciem. Niezależnie od starań jeszcze przez długi czas może doświadczać naprzemiennych wzlotów i upadków. Może osiągać sukcesy w procesie recovery, a potem robić parę kroków wstecz, mieć poczucie objadania się i ponownie stosować restrykcje żywieniowe. Dlatego na tym szczególnie delikatnym etapie bardzo dobrze mieć u boku wsparcie. Jeżeli szukasz psychodietetyka – jestem tu dla Ciebie ❤
Objadam się w sposób ZAPLANOWANY – planowane objadanie się w anoreksji
Alternatywą wobec kompulsywnych napadów (powtarzalnych, służących rozładowaniu napięcia) oraz impulsywnego objadania się (spontanicznego, wywołanego jednorazowym impulsem) jest objadanie się w sposób zaplanowany. Może ono mieć miejsce w tych samych sytuacjach, które wymieniłam podczas omawiania impulsywnego objadania się, czyli podczas świąt, urodzin i innych specjalnych okazji.
Zaplanowane objadanie różni się od impulsywnego tym, że to pierwsze zostaje ustalone wcześniej. Przykładowo: osoba z anoreksją z góry ustala, że w swoje urodziny będzie jej wolno. Z kolei w impulsywnym objadaniu się nie ma żadnych planów. Osoba zamierza trzymać się swoich restrykcji jak dotychczas, kiedy jednak pojawia się impuls, puszczają jej hamulce lub sama decyduje, że pójdzie za impulsem i naje się do syta lub ponad uczucie sytości, co interpretuje jako objadanie się.
Planowane objadanie się może mieć miejsce również w zwykłe dni. Kiedy osobie z anoreksją kończą się zasoby psychoenergetyczne niezbędne do ciągłego utrzymywania ścisłych restrykcji żywieniowych albo z jej stanem zdrowotnym dzieje się coś, co zaczyna ją niepokoić, może zaplanować objadanie się na jakiś dzień, w którym będzie miała do tego dogodne warunki, np. będzie sama w domu. To pozwoli jej uzyskać tymczasową ulgę, aż do następnego razu, gdy nieustanna kontrola spożywanego pokarmu albo obawa o życie i zdrowie znowu zaczną być nie do zniesienia.
Objadam się EMOCJONALNIE – jedzenie emocjonalne w anoreksji
Do mimowolnego jedzenia i subiektywnego lub obiektywnego objadania się osobę z anoreksją mogą skłonić różne czynniki. Podstawowe wymieniłam wcześniej, należą do nich głód (fizyczny, psychiczny lub ich połączenie), niedobór energii (głęboki dług energetyczny), niedożywienie. W anoreksji te fizjologiczne czynniki są szczególnie istotne, ponieważ żadne inne zaburzenie odżywiania nie wyrządza organizmowi równie wielu szkód. W wyniku anoreksji dochodzi do zaburzeń hormonalnych i czynnościowych, zmniejszenia narządów, zubożenia środowiska w różnych układach, np. pokarmowym (w jelitach), przedwczesnego starzenia narządów i zaniku ich elementów, np. nabłonka w układzie płciowym etc.
Ale oczywiście fizjologiczne wyzwalacze objadania się w anoreksji to nie wszystko. Ważne są również czynniki emocjonalne. Chociaż w anoreksji dominuje lęk – przed jedzeniem, tyciem – po pierwsze nie musi być obecny u absolutnie każdego chorego, po drugie może manifestować się poprzez inne emocje, po trzecie zdecydowanie nie jest jedyną emocją odczuwaną przez chorujących. W efekcie w anoreksji – podobnie jak w innych zaburzeniach odżywiania – może dochodzić do jedzenia i objadania się w wyniku silnych emocji, czyli jedzenia emocjonalnego.
Za jedzenie emocjonalne w anoreksji mogą opowiadać zarówno emocje przyjemne, takie jak radość czy ekscytacja, jak i emocje trudne i nieprzyjemne, np. smutek, żal, złość. Ponadto czynniki emocjonalne mogą łączyć się z fizjologicznymi, i rzeczywiście w praktyce często się łączą.
Jem dużo DLA ZDROWIA – mam głód ekstremalny
Początkowo chciałam nazwać ten punkt objadanie się dla zdrowia, ale uznałam, że to byłoby krzywdzące i wprowadzające w błąd, zwłaszcza że sama przy każdej możliwej okazji tłumaczę, iż jedzenie w odpowiedzi na głód ekstremalny nie jest objadaniem się. Może się nim jednak wydawać, ponieważ w fazie głodu ekstremalnego spożywa się nawet 10 tys. kalorii dziennie. Osoba długotrwale stosująca silne restrykcje żywieniowe może być przerażona doświadczeniem extreme hunger. U pacjentów na tym etapie nierzadko pojawia się myślenie, że oto anoreksja przekształciła się w kompulsywne objadanie się (BED). Tyle że to nieprawda.
Jedzenie bardzo dużo w odpowiedzi na głód ekstremalny jest szalenie ważne, superkorzystne i pożądane dla jak najszybszego uzupełnienia energii i odżywienia organizmu po długotrwałym okresie deficytu energetycznego.
Faza głodu ekstremalnego jest trudna. Nie każda osoba z anoreksją doświadczy jej podczas wychodzenia z zaburzeń odżywiania, natomiast nie da się ocenić, kto przez nią przejdzie, a kto nie. U osoby, u której się pojawi, może trwać od kilku dni do nawet kilku miesięcy. Więcej danych na temat głodu ekstremalnego zawarłam w artykule: Czym jest extreme hunger (ekstremalny głód)? Brak uczucia sytości i ciągły głód – przyczyny w ED recovery
W zakresie głodu ekstremalnego mam nie tylko wiedzę teoretyczną, ale także praktyczne doświadczenie. Sama doświadczyłam extreme hunger, kiedy wychodziłam z piętnastoletniej anoreksji. Mogę powiedzieć, że nie jest to faza łatwa ani miła, ale przejście jej ogromnie pomaga w poprawie zdrowia fizycznego i psychicznego (!). Na pewno w tym szczególnym czasie warto mieć wsparcie, np. w postaci psychodietetyka albo mentora, który przeżył to samo, co przeżywasz teraz Ty lub czego się obawiasz, że dopiero nastąpi. Nie musisz być z tym sama – odezwij się ❤
Objadanie się a anoreksja atypowa
Na koniec chciałabym jeszcze uczulić Cię na istnienie atypowej wersji anoreksji. Chociaż nie stanowi odrębnej jednostki diagnostycznej w klasyfikacjach chorób DSM-5 i ICD-11, rozpoznaje się ją w ramach szerszej grupy, tzw. innych określonych zaburzeń odżywiania (Other Specified Feeding and Eating Disorders bądź Other Specified Feeding or Eating Disorders, OSFED).
Anoreksja atypowa różni się od anoreksji typowej (restrykcyjnej i binge/purge) kryterium masy ciała. Osoba z anoreksją atypową może mieć zarówno prawidłowe BMI, jak i nadwagę. Cała reszta aspektów może być wspólna dla tych dwóch jednostek chorobowych. Osoby z anoreksją atypową i typową mogą stosować tak samo dotkliwe restrykcje żywieniowe i doświadczać takiego samego cierpienia. Ta wciąż mało popularna wiedza jest bardzo ważna dla zrozumienia anoreksji atypowej, właściwego rozpoznawania jej i proponowania dotkniętym nią osobom odpowiedniego sposobu wychodzenia z zaburzeń odżywiania. Kiedy bowiem poza restrykcjami żywieniowymi występuje objadanie się, łatwo o pomyłkę i samodzielne zdiagnozowanie u siebie BED lub bulimii.
Zrobiłaś dla siebie, swojego życia i swojej przyszłości już bardzo dużo, bo dotarłaś aż tutaj. Zrób jeszcze jeden krok i odezwij się do mnie, żeby oficjalnie rozpocząć wychodzenie z zaburzeń odżywiania i dokopać anoreksji. Możesz też odezwać się do specjalisty, który przemawia do Ciebie bardziej niż ja, albo skorzystać z publikowanych przeze mnie samopomocowników, jeśli jesteś pewna, że na ten moment współpraca 1:1 to coś zupełnie nie dla Ciebie. Niezależnie od tego, co wybierzesz, mocno trzymam za Ciebie kciuki ❤
